Industriële robotarm naast een open elektrische schakelkast met georganiseerde bedrading en installatieautomaten in een staalblauwe productiecel.

Aan welke elektrische normen moet een robotcel voldoen?

Een robotcel moet voldoen aan de Machinerichtlijn 2006/42/EG en de bijbehorende geharmoniseerde normen, waaronder NEN-EN ISO 10218 voor industriële robots en NEN-EN 60204-1 voor elektrische installaties van machines. Welke normen precies van toepassing zijn, hangt af van hoe de robotcel is geclassificeerd: als enkelvoudige machine of als samengestelde machine. De vragen hieronder geven per thema een helder antwoord.

Welke richtlijnen vormen de basis voor een robotcel?

De basis voor een robotcel wordt gevormd door de Europese Machinerichtlijn 2006/42/EG, aangevuld met de Laagspanningsrichtlijn 2014/35/EU en de EMC-richtlijn 2014/30/EU. Deze richtlijnen bepalen de essentiële veiligheids- en gezondheidseisen waaraan een robotcel moet voldoen voordat die in gebruik mag worden genomen binnen de EU.

Naast deze richtlijnen spelen geharmoniseerde normen een centrale rol. Ze zijn technisch niet verplicht, maar wie ze toepast, geniet een wettelijk vermoeden van conformiteit. Dat betekent dat je aantoonbaar voldoet aan de eisen van de richtlijn, zonder dit afzonderlijk te hoeven bewijzen. Voor robotcellen zijn de meest relevante geharmoniseerde normen NEN-EN ISO 10218-1 en -2, die specifiek gaan over de veiligheid van industriële robots en robotsystemen. Aanvullend geldt ISO/TS 15066 voor samenwerkende robots (cobots).

Robotisering vraagt dus altijd om een combinatie van richtlijnconformiteit én normtoepassing. Wie alleen naar de richtlijn kijkt zonder de normen te raadplegen, mist concrete technische invulling.

Welke NEN/EN-normen gelden specifiek voor elektrische installaties in een robotcel?

Voor de elektrische installatie van een robotcel is NEN-EN 60204-1 de leidende norm. Deze norm beschrijft de eisen aan elektrische uitrusting van machines, waaronder de bekabeling, de schakelkasten, de aarding, de noodstopfunctie en de scheiding van energiebronnen. Toepassing van NEN-EN 60204-1 is in de praktijk de standaard voor elke professionele robotinstallatie.

Afhankelijk van de specifieke toepassing kunnen aanvullende normen van toepassing zijn:

  • NEN-EN ISO 13849-1: voor de beoordeling van veiligheidsgerelateerde stuurcircuits en het bepalen van het Performance Level (PL)
  • NEN-EN 62061: alternatief voor ISO 13849-1, gericht op Safety Integrity Level (SIL) bij complexere besturingen
  • NEN-EN ISO 10218-1 en -2: specifiek voor de elektrische en functionele veiligheid van de robot zelf en de integratie ervan in een systeem
  • NEN-EN 60529: voor de IP-beschermingsgraad van behuizingen en schakelkasten

In de praktijk werken deze normen samen. NEN-EN 60204-1 regelt de installatie, terwijl ISO 13849-1 of EN 62061 de veiligheidslogica achter de besturing beoordeelt. Beide zijn noodzakelijk voor een compleet en aantoonbaar veilig elektrisch ontwerp.

Wat is het verschil tussen een robotcel als machine en als samengestelde machine?

Een robotcel is een machine wanneer het gaat om een volledig geïntegreerd systeem dat als één geheel wordt geleverd, met één CE-markering en één technisch dossier. Een robotcel is een samengestelde machine (ook wel “geheel van machines” genoemd) wanneer meerdere afzonderlijk gecertificeerde machines worden samengevoegd tot één productielijn of werkstation.

Dit onderscheid heeft directe gevolgen voor de CE-markering en de verantwoordelijkheidsverdeling. Bij een samengestelde machine moet de samensteller een eigen conformiteitsverklaring opstellen voor het geheel, ook al hebben de afzonderlijke onderdelen al een CE-markering. De robot zelf heeft doorgaans een CE-markering van de robotfabrikant, maar de cel als geheel valt onder de verantwoordelijkheid van de integrator.

In de praktijk leidt dit regelmatig tot onduidelijkheid: wie is verantwoordelijk voor het geheel als een robotcel bestaat uit een gecertificeerde robot, een eigen grijper, een transportband en een veiligheidsomheining? Het antwoord is: de partij die het systeem als geheel op de markt brengt of in gebruik neemt, draagt de eindverantwoordelijkheid voor de conformiteit van de samengestelde machine.

Welke veiligheidscategorie moet de noodstop van een robotcel hebben?

De noodstop van een robotcel moet minimaal voldoen aan Performance Level d (PLd), categorie 3 volgens NEN-EN ISO 13849-1. Dit betekent dat één enkelvoudige fout in het veiligheidscircuit niet mag leiden tot verlies van de veiligheidsfunctie, en dat fouten worden gedetecteerd bij de volgende aanvraag van de functie.

In de praktijk wordt voor robotcellen met hogere risico’s regelmatig PLe, categorie 4 vereist. Dit is het hoogste niveau, waarbij zelfs bij een enkelvoudige fout de veiligheidsfunctie behouden blijft en fouten direct worden gedetecteerd. Welk niveau van toepassing is, volgt uit een risicobeoordeling conform NEN-EN ISO 12100.

Naast het Performance Level stelt NEN-EN 60204-1 aanvullende eisen aan de noodstop zelf: de stopfunctie moet van categorie 0 of categorie 1 zijn (onmiddellijk of gecontroleerd tot stilstand brengen), de activering mag niet zelfherstellend zijn, en de noodstopknop moet rood zijn op een gele achtergrond. Deze combinatie van normen bepaalt samen wat een correcte noodstopimplementatie inhoudt.

Wanneer is een robotcel verplicht CE-gecertificeerd?

Een robotcel is verplicht CE-gecertificeerd op het moment dat deze voor het eerst in gebruik wordt genomen binnen de Europese Economische Ruimte, of wanneer een bestaande cel ingrijpend wordt gewijzigd. De CE-markering is geen keuze, maar een wettelijke verplichting op grond van de Machinerichtlijn 2006/42/EG.

De verplichting geldt ook voor robotcellen die intern worden gebouwd of samengesteld, bijvoorbeeld door een productiebedrijf dat een eigen automatiseringsoplossing bouwt. In dat geval treedt het bedrijf zelf op als fabrikant en is het verantwoordelijk voor de volledige conformiteitsprocedure: risicobeoordeling, technisch dossier, conformiteitsverklaring en CE-markering.

Een uitzondering bestaat wanneer een robotcel uitsluitend voor intern gebruik wordt gebouwd en nooit aan derden wordt overgedragen. Maar ook dan gelden de essentiële veiligheidseisen van de richtlijn, al is de formele CE-markering in dat geval technisch niet verplicht. In de praktijk adviseren wij altijd om ook bij interne systemen de volledige conformiteitsprocedure te doorlopen, omdat dit de veiligheid en aansprakelijkheid helder borgt.

Wie is verantwoordelijk voor de elektrische keuring van een robotcel?

De verantwoordelijkheid voor de elektrische keuring van een robotcel ligt bij de integrator: de partij die de robotcel bouwt, samenstelt of als geheel op de markt brengt. De integrator moet aantonen dat de elektrische installatie voldoet aan NEN-EN 60204-1 en de overige van toepassing zijnde normen, en legt dit vast in het technisch dossier.

De keuring zelf kan intern worden uitgevoerd door een gekwalificeerde elektrotechnisch ingenieur, of worden uitbesteed aan een onafhankelijke keuringsinstantie. Een formele goedkeuring door een geaccrediteerde instantie (zoals een Notified Body) is alleen verplicht wanneer de Machinerichtlijn dit specifiek voorschrijft, bijvoorbeeld bij machines met een bijzonder hoog risico die zijn opgenomen in Bijlage IV van de richtlijn.

In de meeste gevallen mag de integrator zelf de conformiteit beoordelen en de conformiteitsverklaring ondertekenen. Dat ontslaat hem echter niet van de plicht om dit aantoonbaar en gedocumenteerd te doen. Een goed opgesteld technisch dossier, inclusief elektrische schema’s, risicobeoordelingen en testresultaten, is daarvoor onmisbaar.

Bij onze automatiseringsprojecten begeleiden wij het volledige traject, van functioneel ontwerp tot inbedrijfstelling, waarbij elektrotechniek en mechanica volledig in huis zijn. Zo borgen we dat de elektrische installatie van een robotcel niet alleen technisch klopt, maar ook aantoonbaar voldoet aan alle geldende normen. Wilt u weten hoe wij dit aanpakken? Neem dan contact met ons op.

Frequently Asked Questions

Hoe voer ik een risicobeoordeling uit voor een robotcel en waar begin ik?

Een risicobeoordeling voor een robotcel voert u uit volgens NEN-EN ISO 12100, de basisnorm voor risicobeoordelingen bij machines. U begint met het in kaart brengen van alle gevaarlijke situaties gedurende de volledige levenscyclus van de cel: installatie, normaal gebruik, onderhoud en buitengebruikstelling. Vervolgens beoordeelt u per gevaar de ernst en waarschijnlijkheid, en bepaalt u welke risicoreducerende maatregelen nodig zijn. Het resultaat vormt de basis voor uw keuze van veiligheidscategorieën, Performance Levels en beveiligingsmaatregelen.

Wat moet er minimaal in het technisch dossier van een robotcel zitten?

Het technisch dossier van een robotcel moet minimaal bevatten: een algemene beschrijving van de machine, technische tekeningen en schema’s (inclusief elektrische schema’s), de risicobeoordeling conform ISO 12100, een lijst van toegepaste geharmoniseerde normen, de conformiteitsverklaring en testresultaten of keuringsrapporten. Ontbrekende of onvolledige documentatie is een van de meest voorkomende tekortkomingen bij CE-trajecten en kan leiden tot aansprakelijkheidsproblemen bij een incident. Het dossier hoeft niet actief te worden ingediend, maar moet op verzoek van de markttoezichthouder onmiddellijk beschikbaar zijn.

Wat verandert er voor robotcellen onder de nieuwe MachineVerordening (EU) 2023/1230?

De Machinerichtlijn 2006/42/EG wordt vervangen door de Machineверordening (EU) 2023/1230, die vanaf 20 januari 2027 van kracht wordt. De nieuwe verordening introduceert strengere eisen rondom digitale veiligheid, softwarebeveiliging en cybersecurity voor machines met digitale besturingen — een aspect dat bij moderne robotcellen steeds relevanter is. Daarnaast worden de regels voor samengestelde machines en de verantwoordelijkheden van integrators verder aangescherpt. Het is verstandig om nieuwe robotcelprojecten nu al te toetsen aan de eisen van de verordening, zodat u na 2027 geen kostbare aanpassingen hoeft door te voeren.

Is een cobot (collaboratieve robot) onderworpen aan andere normen dan een industriële robot?

Ja, voor collaboratieve robots gelden aanvullende normen bovenop NEN-EN ISO 10218-1 en -2. De meest relevante is ISO/TS 15066, die specifieke eisen stelt aan de vier samenwerkingsmodi: veiligheidsbewaakte stop, handgeleide bediening, snelheids- en afstandsbewaking, en vermogen- en krachtbegrenzing. Juist bij cobots is de risicobeoordeling extra kritisch, omdat de mens bewust in de werkruimte van de robot opereert. Een lagere snelheid of kleinere robot betekent niet automatisch een veilige toepassing; de risicobeoordeling moet aantonen dat de kracht- en drukgrenzen uit ISO/TS 15066 in alle scenario’s worden gerespecteerd.

Wat zijn de meest voorkomende fouten die integrators maken bij de CE-markering van een robotcel?

De meest voorkomende fouten zijn: het ontbreken van een volledige risicobeoordeling, het klakkeloos overnemen van de CE-markering van de robot zonder een eigen conformiteitsverklaring voor de cel als geheel op te stellen, en het niet documenteren van de toegepaste veiligheidsnormen in het technisch dossier. Een andere veelgemaakte fout is het onderschatten van de verantwoordelijkheid bij maatwerk-aanpassingen: zodra u een gecertificeerde machine aanpast — bijvoorbeeld door een eigen grijper of extra aandrijving toe te voegen — vervalt de oorspronkelijke CE-markering en bent u als integrator verantwoordelijk voor de herkeuring van het geheel.

Hoe vaak moet een robotcel worden herbeoordeeld of herkeurd na ingebruikname?

Er is geen wettelijk vastgelegde periodieke herkeuringsplicht voor robotcellen onder de Machinerichtlijn, maar een herbeoordeling is wel verplicht bij iedere ingrijpende wijziging van de cel. Wat als ‘ingrijpend’ geldt, is situatieafhankelijk: het vervangen van een veiligheidscomponent, het uitbreiden van de cel met nieuwe apparatuur of het wijzigen van de besturingssoftware kunnen allemaal aanleiding zijn voor een nieuwe conformiteitsbeoordeling. Vanuit de Arbowetgeving zijn werkgevers daarnaast verplicht om de risicobeoordeling actueel te houden, wat in de praktijk betekent dat u de veiligheidsstatus van een robotcel periodiek moet evalueren — bijvoorbeeld jaarlijks of na een incident.

Kunnen wij als productiebedrijf zelf de conformiteitsverklaring ondertekenen, of hebben wij daarvoor een externe partij nodig?

Als productiebedrijf kunt u in de meeste gevallen zelf de conformiteitsverklaring ondertekenen, mits u beschikt over de technische kennis om de conformiteit aantoonbaar te beoordelen en te documenteren. De Machinerichtlijn schrijft alleen verplichte betrokkenheid van een Notified Body voor bij machines die zijn opgenomen in Bijlage IV, zoals bepaalde typen industriële robots met specifieke risicoprofielen. Voor de overige robotcellen geldt een zelfcertificeringsroute, waarbij u als fabrikant of integrator zelf verantwoordelijk bent voor de volledigheid en juistheid van het technisch dossier en de conformiteitsverklaring. Het inschakelen van een externe expert of keuringsinstantie is niet verplicht, maar kan wel verstandig zijn als de interne kennis op het gebied van normen en risicobeoordelingen beperkt is.

Related Articles